Serbest Meslek Makbuzu Nedir? Nasıl Hesaplanır?

Bihter Tunç Bihter Tunç | 22.06.2022

Kazanç sahibi olan her çalışan için vergi mükellefiyeti söz konusudur. Ancak bazı çalışma alanları kurumsal kimlikten uzak ya da serbest bir düzende dizayn edilebilir. Bu durumda kişiler için serbest meslek icracısı olma kavramı ortaya çıkar.

Uzmanlık alanı veya verdiği hizmet ne olursa olsun, yaptığı işten ya da satıştan elde ettiği geliri belgelemek her serbest meslek icracısı için zorunludur. Serbest meslek kavramı şahsi mesainin yönetimini baz alır ve bu mesai içinde söz konusu işle ilgili her gelir makbuzla belgelendirilir. 

Serbest meslek makbuzu bireysel çalışmalar veya satışlar neticesinde bireylerin gelirlerini belgeledikleri evraklardır. Ayrıca kişilerin şahsi mesailerinde elde ettikleri gelirler, kişi farklı bir kurumda görev alıyor olsa bile ayrıca evraka tabi tutulur. Yani mesaili bir görevde çalışan kişiler serbest meslek icracısı olabilir. Bu durumda asıl işlerinden elde ettikleri gelirlerin haricinde serbest meslek icra ederek elde ettikleri gelirleri serbest meslek makbuzuyla belgelemek zorundadırlar.  

Serbest Meslek Nedir? 

“Serbest meslek makbuzu nedir?” sorusuna yanıt arayanların öncelikle serbest meslek kavramına hâkim olması gerekir. Bu bağlamda vergilendirme esaslarının belirlendiği kanunlar gereği bu kapsam tanımlanmıştır. 

GVK (Gelir Vergisi Kanunu) uyarınca kişisel mesai ve el emeği hizmet sonucu gelir elde eden ve yine el emeği ve uzmanlık bilgisiyle sağladıkları ürünleri satan kişiler serbest meslek icracısı kabul edilir. Dolayısıyla söz konusu hizmet ve satışlar sonrasında bu kişilerin yapılan alışverişi serbest meslek makbuzu ile belgelemesi zorunludur. 

“Serbest meslek erbabı ne demek ve kimler bu kapsamda yer alabilir?” gibi konularda bilgi edinmek isteyen kişiler için öncelikle serbest meslek kavramının sınırları, sorumlulukları ve yönetim faaliyetleri bilinmelidir. Dolayısıyla bir kişinin serbest meslek erbabı sayılabilmesi için kanun yoluyla belirlenen serbest meslek tanımına uygun işleri icra etmesi şarttır. Kanunda nizamı belirlenmemiş olan, henüz icrası resmileşmemiş ya da ceza hükümleri kapsamında suç sayılan işlerin icracıları serbest meslek makbuzu kesemez. 

İşveren konumundaki çalışanlar istihdam sağlasa bile serbest meslek makbuzu kesebilir. Bu ayrım gözetilirken baz alınması gereken kriter; yapılan işin serbest meslek kapsamında yer almasıdır. Bu kapsamda yer alan yöneticiler yanında çalıştırdıkları elemanlar aracılığıyla mesleği icra etse bile serbest meslek makbuzu kullanabilir. 

Günümüzün en yaygın serbest meslek alanları; muayenehane sahibi olarak hekimlik yapmak, muhasebecilik, kendi ofisinde çalışmak suretiyle mimarlık, avukatlık, müşavirlik ve noterlik olarak sayılabilir. 

Serbest Meslek Erbabı Kime Denir? 

Serbest meslek makbuzu kesme işlemini yapacak olan kişilerin serbest meslek erbabı olması gerekir. Bu kapsamda yer alan faaliyetler üzerinden gelir elde eden kişiler makbuz yoluyla belgelendirme hakkına sahip olabilir. 

Serbest meslek erbabı; uzmanı olduğu alanda veya şahsi mesai yoluyla emek ederek gelir elde eden kimselerdir. Bir sağlık memuru, ebe, doktor, öğretmen, fotoğrafçı ya da avukat serbest meslek erbabı olabilir. Sigortalı ve mesaili şekilde bir kurumda çalışıyor olsa bile serbest meslek erbapları mesai dışı tüm mesleki gelirlerini serbest meslek makbuzuyla belgelemek zorundadır.  

Uzmanlık belgesi gerektiren alanlarda serbest meslek icra eden ya da etmek isteyen kişiler; serbest meslek makbuzu kesebilmek için belirli kriterleri yerine getirmelidir. Örneğin; bir avukat ya da doktor mesleki uzmanlıklarını belgelemeden serbest meslek erbabı olamaz. Harici olarak hukuk danışmanlığı ya da hekimlik görevini icra edemez. Bu sebeple özel alan uzmanlığı gerektiren tüm çalışma kategorilerinde serbest çalışmak isteyen kişiler kendi ofisi ya da çalışma alanında; kanuna uygun şekilde serbest meslek icracısı olabilir. 

Serbest Meslek Makbuzu Nedir? 

Serbest meslek makbuzu; serbest meslek icracısı olma hakkına sahip ve bu kapsamda kanun yoluyla belirlenen hükümleri yerine getirmiş kişilerin, çalışmaları karşılığında elde ettikleri geliri belgeledikleri evraktır. Bu evrak aynı zamanda verilen hizmetin temsili niteliğindedir. Yani alıcılar da aldıkları hizmeti serbest meslek makbuzu aracılığıyla belgelendirebilir.  

“Serbest meslek makbuzu nasıl düzenlenir?” konusuna yönelik araştırma yapan kişilerin; bu kapsamda uygulanan vergilendirme oranlarına dikkat etmesi gerekir. Eğitim ve araştırmaya yönelik serbest meslek icralarında elde edilen gelirler %17 oranında, sağlık işleri için yapılan hizmetler %8 oranında ve özel tüketime özgü hizmetler %18 oranında vergilendirmeye tabidir. 

Serbest Meslek Makbuzunu Kimler Keser? 

Serbest meslek makbuzu, ilgili kanunda kapsamı belirlenen serbest meslek alanına tabi olan icracılar tarafından kesilir. Bu kişiler verdikleri hizmetler sonrası yapılan alışverişin belgelendirilmesi için makbuz kesmekle yükümlüdür. Böylece ticari faaliyete ilişkin vergi takibi, tüketici hakkının ve hizmet veren haklarının korunması için evrak beyanı yapılabilir.  

Kendi muayenehanesinde hizmet veren doktorlar, avukatlar, sağlık memurları, özel öğretmenler, mühendisler, mimarlar ve sair meslek mensupları; harici mesailerinde verdikleri hizmetler için serbest meslek makbuzu kesebilir. Bu makbuzların vergilendirme oranları, yapılan işin yer aldığı kapsama göre belirlenir. 

Her hizmet kategorisi aynı vergilendirmeye tabi değildir. Bu durumda mali takip ve e-SMM işlemleri için yapılan işin hangi vergi diliminde yer aldığına dikkat etmek gerekir. 

Serbest Meslek Makbuzu Nasıl Kesilir?  

Serbest meslek makbuzu bireylerin verdikleri hizmet sonrasında elde ettikleri gelirleri belgelemesi için düzenlenen bir makbuzdur. Aynı zamanda hizmeti alan kişilerin de alınan hizmete yönelik haklarının korunması ve kayıt altına alınması için yine bu belgeler kullanılabilir. Serbest meslek makbuzu kesilirken hizmet verenler hem KDV hem de stopaj hesaplaması yapar.  

Serbest meslek makbuz vergisi hesaplanırken brüt tutar üzerinden %22 oranında vergi hesabı yapılır. Bu oran stopaj vergisini ifade eder. Ek olarak hizmetin türüne bağlı şekilde %17, %18 veya %8 KDV hesaplanır. Bu KDV farklılıkları yasa yoluyla belirlenmiştir. 

Sağlık sektöründe hizmet veren kişilerin hizmet bedelleri üzerinden %8’lik KDV hesabı yapması gerekirken; tüketim hizmetleri kapsamında yer alan serbest meslek grupları için bu oran %18’dir. 

Serbest meslek erbaplarının elde ettiği gelirden beyanname yoluyla vergi düşüm hesaplaması yapılır. Müşterilerin ödediği hizmet bedelinde düşülen vergiler sonrasında kalan net tutar; serbest meslek erbabının kârıdır. Brüt miktar hesaplamaları yapılırken, net tutar üzerine kesilen vergi tutarları eklenerek yeküne ulaşılabilir. 

Serbest Meslek Makbuzunda Hangi Bilgiler Bulunmalı? 

Serbest meslek mensuplarının verdikleri hizmet sonrasında elde edilen gelirleri ve alışverişin temsilini beyan ettikleri evraklara; serbest meslek makbuzu adı verilir. Bu makbuzlar üzerinden serbest meslek grupları için kanun yoluyla öngörülen vergiler hesaplanır ve takip yapılır. 

Her resmi evrak gibi serbest meslek makbuzu da belirli biçim özelliklerine sahiptir ve bu özellikler ilgili mevzuatlar aracılığıyla belirlenir. Serbest meslek erbaplarının makbuz keserken evrakta yer vermesi gereken bilgiler şunlardır; 

  • Makbuz kesenin ad/soyad bilgisi 
  • Serbest meslek çalışanının bağlı veya sahibi olduğu işyeri unvanı ve adresi 
  • Makbuzu alacak olan tarafın ad/soyad bilgisi 
  • Makbuzu alacak olan tarafın varsa iş yeri unvanı ve adresi 
  • Hizmet karşılığında tahsil edilen toplam tutar 
  • Belgenin düzenlenme tarihi 

Bilgilerin yazıldığı serbest meslek makbuzları imza yoluyla onaylanmış kabul edilir. Yani hizmet alanların serbest meslek makbuzları yoluyla bir ispata ihtiyaç duyması halinde makbuzların imzalı veya kaşeli olması şarttır. Aynı zorunluluk düzenleyicinin beyanına esas olan evraklar için de geçerlidir. Bu bağlamda serbest meslek makbuzunda yer alması gerekenlerden biri de düzenleyicinin imzası/kaşesidir. 

Serbest Meslek Makbuzu Kesildiğinde Ödenen Vergiler 

Serbest meslek mensupları da tüm gelir sahipleri gibi ilgili kanunlar hükmünce vergilendirmeye tabidir. Dolayısıyla hizmetleri sonrasında elde ettikleri kazançlar üzerinden, çalışma alanlarının ait olduğu vergi dilimine göre vergi ödemeleri gerekir. 

Serbest meslek makbuzu kesen serbest meslek icracıları stopaj vergisi ödemekle yükümlüdür. Bu tutara ek olarak kanunda oranı belirlenen meslek gruplarının %8 ile %18 arası KDV ödemesi gerekir. Fakat bu tutar hizmet bedeline yansıtılır ve aslında vergi, tüketici tarafından karşılanmış olur. Serbest meslek mensupları kazançları için yalnızca %20 oranında stopaj ödemek zorundadır. 

Serbest Meslek Makbuzu Nasıl Hesaplanır? 

Serbest meslek erbapları için “SMM nedir ve nasıl yapılmalıdır?” konularına ek olarak makbuz hesaplama yöntemleri de merak konusu olmuştur. Çünkü mali yükümlülüklerin yerine getirilmesi sırasında serbest meslek mensupları veya onların mali hesabını takip edenler için takip edilmesi gereken bir hesap düzeni mevcuttur. Bu düzene göre brüt toplam üzerinden stopaj hesabı yapılmalıdır. 

Serbest meslek makbuzlarında belirtilen brüt belge tutarının %20’si serbest meslek erbapları tarafından stopaj olarak hesaplanır. Stopaj tutarının brüt tutardan çıkarılmasıyla birlikte net kazanç miktarı belirlenir. Net kazanç miktarının %8 ile %18 arası vergilendirmeye tabi kısmı KDV için hesaplanır. Bu oran belirlenirken hizmet verilen sektörün kanunda hangi dilimde yer aldığı önem taşır. 

Elde edilen KDV tutarının tahsili müşteriden yapıldığı için KDV’nin net kazanç miktarından çıkarılmasıyla, serbest meslek erbapları maliyet hesabıyla paralel olarak net kâr hesaplaması yapabilir. 

Serbest Meslek Makbuzu Örnek Hesaplamalar 

Serbest meslek makbuzu hesaplamaları yapılırken meslek icracılarının veya mali takip sorumlularının takip etmesi gereken döngü şu örnekle açıklanabilir; 

  1. Bir serbest meslek mensubu verdiği hizmet için 300 liralık bir ödeme almıştır. 
  2. Düzenlediği makbuzda ücret olarak belirlenen 300 TL’nin %20’si stopajdır. 
  3. Söz konusu işin stopaj vergisi 60 TL’dir. Bu tutar brüt ücretten çıkarılır. 
  4. Kalan 240 TL serbest meslek mensubunun net kazancı kabul edilir. 
  5. Net kazanç olan 240 TL’nin %8 ile %18 arası belirlenen oranı KDV’dir. 
  6. Özel tüketim hizmeti veren birinin 240 TL için KDV hesabı 54 TL’dir 
  7. Bulunan KDV miktarı 240 TL üzerine eklenir ve tahsilat tutarı 294 TL olarak bulunur. 

Serbest meslek mensuplarının makbuz hesaplamaları sırasında tahsilat bedeline ulaşmak için sabit stopaja ek olarak KDV dilimine hâkim olmaları gerekir. Çünkü belirli meslek gruplarının makbuzları için hesaplanan KDV miktarı genel tüketim hizmetlerinden daha düşüktür. 

Norma’nın Akıllı Çözümleriyle İşinizi Kolayca Yönetin!

İşini kurmak ve büyütmek isteyen her girişimcinin mali takip ve yönetim alanında profesyonel desteğe ihtiyacı vardır. Norma tüm e-SMM süreçleri ve mali yönetim tablolarını bir arada bulabileceğiniz, profesyonel planlama ve kayıt işlemleri için kullanabileceğiniz dijital hizmete nitelikli şekilde erişmenizi sağlar. 

Ayrıca “e-SMM nedir, şirket kuruluşu nasıl yapılır, e-Arşiv ve e-Fatura süreçleri nasıl yönetilir?” gibi konuların tümü için Norma’nın finansal danışmanlık hizmetinden faydalanabilir, tüm işlemlerinizi tek platformda gerçekleştirebilirsiniz!